Zakaz konkurencji w umowach B2B bez wynagrodzenia – kiedy klauzula może być nieważna?

Zakaz konkurencji stanowi jedno z najczęściej wykorzystywanych narzędzi służących ochronie interesów przedsiębiorcy w relacjach B2B. Pozwala on ograniczyć ryzyko wykorzystania przez kontrahenta posiadanej wiedzy, kontaktów handlowych czy informacji poufnych do prowadzenia działalności konkurencyjnej. W praktyce szczególne wątpliwości budzą jednak klauzule przewidujące obowiązek powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej po zakończeniu współpracy bez zapewnienia kontrahentowi jakiegokolwiek ekwiwalentu.

Swoboda umów nie oznacza pełnej dowolności

Co do zasady przedsiębiorcy mogą kształtować treść umów według własnego uznania. Zasada swobody umów wyrażona w art. 353¹ KC pozwala również na wprowadzenie postanowień ograniczających możliwość prowadzenia działalności konkurencyjnej. Nie oznacza to jednak, że zakres takiego ograniczenia może być dowolny. Treść umowy nie może pozostawać w sprzeczności z ustawą, właściwością stosunku prawnego ani zasadami współżycia społecznego. Oznacza to, że zakaz konkurencji powinien być uzasadniony ochroną rzeczywistego interesu przedsiębiorcy i nie może prowadzić do nieproporcjonalnego ograniczenia swobody działalności gospodarczej drugiej strony.

Jak prawidłowo określić zakres zakazu konkurencji?

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest zbyt szerokie definiowanie działalności konkurencyjnej. W praktyce spotykane są postanowienia obejmujące niemal każdą aktywność zawodową kontrahenta lub pozostawiające ocenę tego, co stanowi działalność konkurencyjną, wyłącznie jednej stronie umowy.

Skuteczny zakaz konkurencji powinien w sposób możliwie precyzyjny określać:

• jakie działania są uznawane za konkurencyjne;
• jakiego rynku, branży lub grupy klientów dotyczy ograniczenie;
• przez jaki okres obowiązuje zakaz;
• jakie konsekwencje wiążą się z jego naruszeniem.

Im bardziej nieprecyzyjna i szeroka jest klauzula, tym większe ryzyko jej zakwestionowania przez sąd.

Czy zakaz konkurencji bez wynagrodzenia jest dopuszczalny?

W orzecznictwie przyjmuje się, że samo ustanowienie zakazu konkurencji bez odrębnego wynagrodzenia nie przesądza jeszcze o jego nieważności. W relacjach pomiędzy przedsiębiorcami dopuszczalne jest bowiem przyjęcie nieekwiwalentnych rozwiązań, o ile są one wynikiem swobodnej decyzji stron. Nie oznacza to jednak, że każda taka klauzula będzie skuteczna. Szczególne wątpliwości pojawiają się w przypadku zakazu konkurencji obowiązującego po zakończeniu współpracy. Wówczas jedna ze stron zostaje pozbawiona możliwości prowadzenia określonej działalności gospodarczej, często bez otrzymywania jakiegokolwiek świadczenia rekompensującego to ograniczenie. W takich przypadkach sądy analizują przede wszystkim, czy nie doszło do zachwiania równowagi kontraktowej oraz nadmiernego ograniczenia wolności działalności gospodarczej kontrahenta.

Przy ocenie ważności zakazu konkurencji znaczenie mają przede wszystkim:

• okres obowiązywania zakazu po zakończeniu współpracy;
• zakres działalności objętej ograniczeniem;
• wysokość wynagrodzenia uzyskiwanego w trakcie współpracy;
• istnienie lub brak ekwiwalentu za okres obowiązywania zakazu;
• wysokość przewidzianych kar umownych;
• możliwość dalszego wykonywania działalności zawodowej przez kontrahenta.

W praktyce oznacza to, że im dłuższy okres obowiązywania zakazu i im szerszy zakres ograniczeń, tym większe ryzyko uznania klauzuli za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego lub przekraczającą granice swobody umów.

SDO Legal rekomenduje:

• precyzyjne definiowanie w umowach B2B zakresu działalności uznawanej za konkurencyjną oraz unikanie nadmiernie szerokich i niejednoznacznych postanowień;
• każdorazową ocenę, czy zakres i okres obowiązywania zakazu konkurencji pozostają proporcjonalne do interesu, który ma podlegać ochronie;
• rozważenie przyznania wynagrodzenia za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej po ustaniu współpracy, zwłaszcza w przypadku długotrwałych ograniczeń;
• dostosowanie wysokości kar umownych do rzeczywistego ryzyka naruszenia interesów przedsiębiorstwa oraz unikanie sankcji o charakterze nadmiernie represyjnym;
• regularny przegląd stosowanych wzorów umów B2B pod kątem zgodności klauzul konkurencyjnych z aktualnym orzecznictwem i zasadą proporcjonalności;
• każdorazowe badanie, czy postanowienia dotyczące zakazu konkurencji nie prowadzą do nadmiernego ograniczenia swobody prowadzenia działalności gospodarczej przez kontrahenta, co mogłoby skutkować zakwestionowaniem ich ważności.