Jak chronić Sygnalistę?

Dopiero 18 października 2021 r. przedstawiony został projekt ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa, wdrażający Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Dyrektywa zakłada, że nowe przepisy powinny wejść w życie 17 grudnia 2021 r., zaś polski projekt zakłada jedynie 14-dniowe vacatio legis. Czasu na przygotowanie się do nowych regulacji (które na razie są w fazie procedowania) pozostaje bardzo niewiele.

Kogo dotyczy nowe rozwiązanie?

Nowe obowiązki kierowane są do pracodawców. Do stosowania nowych przepisów zobowiązane będą podmioty zatrudniające co najmniej 50 pracowników.

Podmioty z sektora prywatnego zatrudniających mniej niż 250 pracowników będą miały czas na przygotowanie się do nowych obowiązków do 17 grudnia 2023 r. Co jednak ważne, pracodawcy z sektora prywatnego zatrudniający powyżej 250 pracowników będą musieli stosować się do przepisów ustawy już od dnia wejścia w życie ustawy, czyli od 17 grudnia 2021 r.

Także podmioty publiczne zatrudniające co najmniej 50 pracowników będą musiały stosować nowe przepisy od 17 grudnia 2021 r.

Kim jest Sygnalista, czyli kogo trzeba chronić?

Sygnalista to osoba, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację, w tym uzasadnione podejrzenie, dotyczące zaistniałego lub potencjalnego naruszenia prawa, do którego doszło lub prawdopodobnie dojdzie w danej organizacji.

Sygnalistą może być:

• pracownik (w tym pracownik tymczasowy oraz były pracownik);
• kandydat do pracy;
• osoba świadcząca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej np. zlecenie lub dzieło;
• kontrahent, podwykonawca, ale także ich pracownicy lub współpracownicy;
• wspólnik w spółce lub akcjonariusz;
• członek organu, np. zarządu lub rady nadzorczej;
• stażysta;
• wolontariusz.

Sygnalista podlega szczególnej ochronie prawnej w związku z dokonywanym zgłoszeniem lub ujawnieniem publicznym naruszenia prawa – nie mogą być względem niego podejmowane działania odwetowe. Z ochrony przewidzianej ustawą nie korzysta jednak wyłącznie sam zgłaszający. Ochrona taka przysługuje osobie pomagającej w dokonaniu zgłoszenia, a także osobie powiązanej ze zgłaszającym. Ta ostatnia kategoria osób jest szeroka i obejmuje m.in. członków rodziny zgłaszającego czy jego współpracowników.

Zgłoszenie i jego rodzaje. Czy Sygnalista podlega ochronie w każdym przypadku?

Ustawa definiuje pojęcie informacji o naruszeniu prawa, które wiążą się z objęciem sygnalisty ochroną. Naruszeniem prawa jest działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem lub mające na celu obejście prawa dotyczące:

• zamówień publicznych;
• usług, produktów i rynków finansowych;
• zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu;
• bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
• bezpieczeństwa transportu;
• ochrony środowiska;
• ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
• bezpieczeństwa żywności i pasz;
• zdrowia i dobrostanu zwierząt;
• zdrowia publicznego;
• ochrony konsumentów;
• ochrony prywatności i danych osobowych;
• bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych;
• interesów finansowych Unii Europejskiej;
• rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych.

Sygnalista może dokonać zgłoszenia naruszenia prawa w przypadku uzasadnionych podejrzeń dotyczących zaistniałego już naruszenia prawa, do którego doszło u pracodawcy. ALE! Zgłoszenia mogą obejmować także potencjalne naruszenia, do których prawdopodobnie dojdzie w przyszłości.

Dodatkowo pracodawca, poza wskazanym wyżej katalogiem naruszeń prawa może przewidzieć zgłoszenie innych naruszeń regulacji, w tym regulacji wewnętrznych (takich jak np. polityka antymobbingowa) czy etycznych.

Zgłoszenie może mieć charakter wewnętrzny w ramach systemu wprowadzonego przez pracodawcę (zgłoszenie wewnętrzne) lub zewnętrzny (zgłoszenie zewnętrzne), które dokonywane będzie do organu publicznego lub organu centralnego. Osoba zgłaszająca naruszenie nie ma obowiązku korzystania z wewnętrznego systemu zgłoszeń – może od razu dokonać zgłoszenia do podmiotu publicznego. To zatem od podejścia pracodawcy oraz zaufania pracowników do wprowadzonych rozwiązań będzie zależało, w jaki sposób będą dokonywane zgłoszenia.

Nowe przepisy dopuszczają także możliwość ujawnienia publicznego nieprawidłowości, polegającego na poinformowaniu o naruszeniu prawa opinii publicznej, np. przy wykorzystaniu mediów społecznościowych. Jednak aby skorzystać z tego rozwiązania sygnalista będzie zobowiązany dokonać wcześniej co najmniej zgłoszenia zewnętrznego.

Pracownik powinien najpierw dokonać zgłoszenia zewnętrznego (do organu publicznego lub organu centralnego). Pracownik może jednak dokonać publicznego ujawnienia bez dokonywania takiego zgłoszenia jeżeli:

• naruszenie może stanowić bezpośrednie lub oczywiste zagrożenie dla interesu publicznego, w szczególności gdy istnieje ryzyko nieodwracalnej szkody;
• dokonanie zgłoszenia zewnętrznego narazi zgłaszającego na działania odwetowe;
• w przypadku dokonania zgłoszenia zewnętrznego istnieje niewielkie prawdopodobieństwo skutecznego przeciwdziałania naruszeniu z uwagi na szczególne okoliczności sprawy, takie jak możliwość ukrycia lub zniszczenia dowodów lub możliwość istnienia zmowy między organem publicznym a sprawcą naruszenia lub udziału organu publicznego w naruszeniu.